Edukacja finansowa w Polsce: przegląd programów i inicjatyw.

Poziom edukacji finansowej w Polsce wymaga znaczącej poprawy, co potwierdzają najnowsze badania międzynarodowe. Zaledwie 42% dorosłych Polaków wykazuje podstawową znajomość zagadnień finansowych, plasując kraj poniżej średniej europejskiej. Świadomość finansowa stała się kluczowym elementem funkcjonowania w nowoczesnej gospodarce, wpływającym na jakość życia i bezpieczeństwo ekonomiczne obywateli. Programy edukacyjne realizowane w szkołach podstawowych stanowią fundament budowania kompetencji finansowych młodego pokolenia. Obecnie w Polsce działają liczne inicjatywy wspierające rozwój wiedzy o finansach, ubezpieczeniach i podstawach ekonomii. Edukacja finansowa w Polsce? Artykuł przedstawia kompleksowy przegląd dostępnych programów edukacji finansowej, zarówno dla dzieci, jak i dorosłych, realizowanych przez instytucje publiczne oraz sektor prywatny. 

Edukacja finansowa w Polsce: Znaczenie edukacji finansowej we współczesnym świecie

W dzisiejszym świecie odporność finansowa społeczeństwa jest testowana na niespotykaną dotąd skalę, szczególnie w kontekście dynamicznych zmian gospodarczych i technologicznych ¹. Globalne badania wskazują na alarmująco niski poziom wiedzy finansowej – średnio tylko 30% dorosłych na świecie posiada podstawową wiedzę finansową ².

Globalne trendy

Transformacja cyfrowa sektora finansowego znacząco wpłynęła na sposób, w jaki społeczeństwo korzysta z usług finansowych. W skali globalnej zauważalne są następujące wyzwania:

• Rosnąca złożoność produktów finansowych
• Cyfryzacja usług bankowych
• Zwiększone ryzyko cyberprzestępczości
• Potrzeba długoterminowego planowania finansowego

Badania przeprowadzone przez S&P Global Financial Literacy Survey pokazują, że w krajach europejskich średnio 52% dorosłych wykazuje się wiedzą finansową, przy czym najwyższe wyniki osiągają Dania i Szwecja (71%) oraz Niemcy i Holandia (66%) ².

Sytuacja w Polsce

Polski kontekst edukacji finansowej przedstawia złożony obraz wyzwań i potrzeb. 86% Polaków opowiada się za wprowadzeniem obowiązkowej edukacji ekonomicznej w szkołach ¹. Badania wskazują, że tylko 46% Polaków potrafi prawidłowo obliczyć oprocentowanie lokaty bankowej, a 42% nie rozumie, że posiadanie karty kredytowej wiąże się z posiadaniem kredytu ¹.

W obszarze kompetencji cyfrowych, mimo rosnącej digitalizacji usług finansowych, poziom korzystania z bankowości internetowej w Polsce wzrósł z 32% w 2010 roku do 55,6% w 2022 roku, co wciąż plasuje kraj poniżej średniej unijnej wynoszącej 59,7% ³.

Szczególnie niepokojące są braki w wiedzy dotyczącej:

• Cyberbezpieczeństwa (47% Polaków przyznaje się do niedostatecznej wiedzy) ²
• Inwestowania (32% odczuwa braki) ²
• Systemu podatkowego (25% deklaruje niewystarczającą wiedzę) ²

Badania OECD pokazują pewną poprawę – w 2020 roku Polska osiągnęła wynik 13 z 21 możliwych punktów, co oznacza, że 62,1% społeczeństwa czuje się kompetentne w zakresie finansów ³. Jednak tylko 36,5% Polaków poprawnie rozumie pojęcie procentu prostego i składanego, co jest kluczowe zarówno przy kredytach, jak i oszczędnościach emerytalnych ³.

Edukacja finansowa w Polsce: Krajowa Strategia Edukacji Finansowej

Rada Ministrów przyjęła w 2024 roku przełomowy dokument – Krajową Strategię Edukacji Finansowej (KSEF), który określa ramy edukacji finansowej na lata 2024-2030 ⁴. Strategia powstała dzięki współpracy Ministerstwa Finansów z ośmioma kluczowymi instytucjami publicznymi, w tym Narodowym Bankiem Polskim, Komisją Nadzoru Finansowego oraz Ministerstwem Edukacji i Nauki ⁴.

Cele strategii

Głównym celem KSEF jest zapewnienie mieszkańcom Polski niezbędnych kompetencji finansowych, które pomogą im w:

• Poprawie własnej odporności finansowej oraz zdolności ochrony przed problemami finansowymi ⁵
• Zwiększeniu dobrostanu finansowego poprzez lepszą kontrolę własnych finansów ⁵
• Osiąganiu krótko- i długoterminowych celów finansowych ⁶

Strategia zakłada, że spółeczeństwo posiadające kompetencje finansowe przyczyni się do integracyjnego i zrównoważonego rozwoju polskiej gospodarki ⁵. KSEF zapewnia ramy koordynacji współpracy interesariuszy, realizacji działań i monitorowania osiąganych celów ⁶.

Kluczowe obszary działań

Plan wdrażania KSEF na lata 2024-2026 koncentruje się na pięciu priorytetowych grupach docelowych:

W ramach strategii zaplanowano 23 konkretne działania, które obejmują wszystkie kluczowe priorytety ⁷. Szczególny nacisk położono na:

• Rozwój cyfrowych kompetencji finansowych mieszkańców Polski ⁷
• Podnoszenie świadomości w zakresie cyberbezpieczeństwa ⁷
• Współpracę z instytucjami pomocy społecznej ⁷
• Utworzenie platformy edukacji finansowej ⁷

KSEF wprowadza innowacyjne podejście do monitorowania efektywności działań poprzez system wskaźników skuteczności ⁷. Strategia zakłada szeroką współpracę między sektorem publicznym, prywatnym oraz organizacjami pozarządowymi, co ma zapewnić kompleksowe podejście do edukacji finansowej ⁴.

Przyjmując KSEF, Polska dołączyła do grona ponad 65 krajów realizujących własne ogólnokrajowe strategie edukacji finansowej ⁵. Jest to pierwszy tak kompleksowy dokument w historii Polski, który ma na celu skoordynowane podejście do rozwoju kompetencji finansowych społeczeństwa ⁵.

Edukacja finansowa w Polsce: Inicjatywy edukacyjne instytucji publicznych

Instytucje publiczne w Polsce aktywnie realizują programy edukacji finansowej, wdrażając konkretne inicjatywy edukacyjne dostosowane do potrzeb różnych grup społecznych. Działania te stanowią praktyczną implementację założeń strategicznych w obszarze edukacji ekonomicznej.

Programy Narodowego Banku Polskiego

Narodowy Bank Polski realizuje szeroko zakrojone działania edukacyjne poprzez Program Wsparcia Edukacji Ekonomicznej, w ramach którego dofinansowuje projekty o zasięgu lokalnym, regionalnym i ogólnopolskim ⁸. Program koncentruje się na pięciu kluczowych obszarach:

NBP wspiera różnorodne formy edukacji, w tym szkolenia, warsztaty, konkursy i konferencje ⁸. W latach 2008-2010 zorganizowano 108 bezpłatnych warsztatów i seminariów, w których uczestniczyło blisko 7,8 tys. osób ⁹. Program kierowany jest do szerokiego grona odbiorców, ze szczególnym uwzględnieniem:

• Dzieci i młodzieży szkolnej
• Kadry akademickiej i naukowej
• Osób zagrożonych wykluczeniem ekonomicznym ⁸

Działania Komisji Nadzoru Finansowego

Komisja Nadzoru Finansowego prowadzi działania edukacyjne w ramach projektu Centrum Edukacji dla Uczestników Rynku (CEDUR) ⁹. KNF realizuje edukację finansową w trzech głównych kierunkach:

1. Edukacja społeczeństwa – koncentruje się na systemie szkolnym i akademickim, zapewniając materiały edukacyjne i wsparcie merytoryczne ⁹.
2. Edukacja podmiotów nadzorowanych – obejmuje szkolenia i warsztaty dla profesjonalistów z sektora finansowego ⁹.
3. Edukacja poprzez nadzór – wykorzystuje rekomendacje i wytyczne jako narzędzia edukacyjne, np. Rekomendację T dotyczącą zarządzania ryzykiem kredytowym ⁹.

CEDUR organizuje konferencje i seminaria szkoleniowe dla różnych grup odbiorców, w tym:

• Profesjonalnych uczestników rynku finansowego
• Sędziów i prokuratorów
• Notariuszy
• Przedstawicieli mediów ⁹

Działania KNF uzupełniają środki legislacyjne służące ochronie konsumentów usług finansowych ⁹. Komisja prowadzi również witrynę edukacyjną manymany.info, która stanowi platformę edukacyjną dostępną dla szerokiego grona odbiorców ⁹.

Badania przeprowadzone przez NBP wskazują na skuteczność prowadzonych działań edukacyjnych – średni efekt oddziaływania edukacji finansowej w zakresie wiedzy wynosi około 0,2 odchylenia standardowego, a w zakresie zachowań 0,10 odchylenia standardowego ¹⁰. Koszt przypadający na uczestnika programów edukacyjnych wynosi średnio około 60 dolarów, co klasyfikuje je jako interwencje niskokosztowe o wysokiej efektywności ¹⁰.

Edukacja finansowa w Polsce: Rola sektora prywatnego w edukacji finansowej

Sektor prywatny odgrywa kluczową rolę w kształtowaniu świadomości finansowej Polaków, uzupełniając działania instytucji państwowych poprzez innowacyjne programy edukacyjne i inicjatywy szkoleniowe.

Programy banków i instytucji finansowych

Program „Bankowcy dla Edukacji” stanowi jeden z największych projektów edukacji finansowej w Europie ¹¹. Realizowany we współpracy z instytucjami publicznymi, samorządami i organizacjami pozarządowymi, program dociera do różnorodnych grup odbiorców:

Flagowy projekt BAKCYL, realizowany od 2013 roku, otrzymał wyróżnienie Rady Edukacji Finansowej za wkład w rozwój kompetencji finansowych społeczeństwa ¹². Program oferuje:

• Bezpłatne lekcje z ekonomii i cyberbezpieczeństwa dla szkół podstawowych i ponadpodstawowych
• Interaktywne platformy edukacyjne z quizami i grywalizacją
• Spotkania z ekspertami bankowości ¹²

Inicjatywy organizacji pozarządowych

W Polsce funkcjonuje kilkadziesiąt organizacji pozarządowych zajmujących się edukacją finansową ¹³. Partnerstwo na rzecz Edukacji Finansowej (PREF) koordynuje działania tych podmiotów, realizując cele określone w Strategii działań na rzecz edukacji finansowej 2017-2020 ¹³.

PREF koncentruje się na:

• Tworzeniu sieci współpracy między organizacjami
• Opracowywaniu standardów edukacji finansowej
• Prowadzeniu portalu wymiany wiedzy i dobrych praktyk ¹³

Ministerstwo Funduszy i Polityki Regionalnej, realizując założenia rządowej Strategii na Rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju, prowadzi szkolenia z zakresu partnerstwa publiczno-prywatnego. Program osiągnął znaczący sukces, szkoląc ponad 5000 osób z około 1000 instytucji ¹⁴.

Działania szkoleniowe realizowane są na dwóch poziomach:

1. Podstawowym – wprowadzenie do zagadnień finansowych
2. Zaawansowanym – specjalistyczna wiedza dla profesjonalistów ¹⁴

Sektor prywatny szczególną uwagę poświęca rozwojowi dobrych nawyków finansowych, uznając je za kluczowy czynnik poprawy sytuacji ekonomicznej polskich rodzin i rozwoju małych, rodzinnych firm ¹³. Współfinansowanie ze środków UE w ramach Programów Operacyjnych Wiedza Edukacja Rozwój oraz Pomoc Techniczna zapewnia stabilność i ciągłość realizowanych projektów ¹⁴.

Warszawski Instytut Bankowości, jako jeden z czołowych NGO w Polsce, koordynuje działania w ramach Programu BdE, docierając do priorytetowych grup wiekowych i zawodowych ¹¹. Program realizuje kompleksowe działania edukacyjne w obszarze:

• Podstaw ekonomii
• Cyberbezpieczeństwa
• Przedsiębiorczości ¹¹

Edukacja finansowa w Polsce: Edukacja finansowa różnych grup społecznych

Skuteczna edukacja finansowa wymaga dostosowania programów do specyficznych potrzeb różnych grup wiekowych i społecznych. Analiza działań edukacyjnych w Polsce wskazuje na rosnące zróżnicowanie inicjatyw skierowanych do poszczególnych segmentów społeczeństwa.

Programy dla młodzieży

Program Finansoaktywni, realizowany przez Ministerstwo Finansów od ośmiu lat, stanowi flagową inicjatywę edukacyjną dla uczniów szkół podstawowych. Program ewoluował tematycznie, koncentrując się na różnych aspektach finansów:

Program BAKCYL, uznany przez Radę Edukacji Finansowej, realizuje kompleksowe działania edukacyjne w szkołach. Jego główne cele obejmują:

• Podnoszenie poziomu wiedzy z zakresu ekonomii i cyberbezpieczeństwa
• Inspirowanie świadomych działań finansowych
• Budowanie właściwych postaw w zakresie przedsiębiorczości ¹²

Rzecznik Finansowy prowadzi dedykowane zajęcia edukacyjne dla młodzieży szkolnej, dostosowane do różnych grup wiekowych – od klas IV szkół podstawowych do szkół ponadpodstawowych. Program obejmuje kluczowe zagadnienia:

• Nieautoryzowane transakcje finansowe
• Ochrona przed wymuszeniami
• Reakcja na oszustwa finansowe
• Postępowanie interwencyjne i polubowne ¹⁶

Inicjatywy dla seniorów i osób wykluczonych finansowo

Projekt „Senior na plus! Warsztaty z edukacji finansowej dla osób 55 plus” osiągnął znaczące rezultaty w edukacji osób starszych. W okresie od sierpnia 2015 do maja 2016 roku 902 seniorów wzięło udział w warsztatach dotyczących bezpiecznego posługiwania się instrumentami płatniczymi ¹⁷. Program realizowany był we współpracy z:

• Uniwersytetami III Wieku
• Centrami Aktywności Seniora
• Klubami Seniora
• Ośrodkami CARITAS ¹⁷

Inicjatywa „Senior się liczy!” koncentruje się na rozwoju kompetencji społecznych osób starszych w obszarze zarządzania finansami osobistymi. Program obejmuje:

1. Szkolenia stacjonarne (6 modułów)
2. Zajęcia terenowe (2 moduły) ¹⁸

Tematyka szkoleń obejmuje kluczowe obszary:

• Bezpieczna bankowość internetowa
• Obsługa platform e-pacjent i PUE-ZUS
• Zagadnienia dziedziczenia
• Strategie oszczędzania ¹⁸

Badania wskazują, że edukacja finansowa stanowi fundament strategii walki z wykluczeniem finansowym. Kluczowe jest dostosowanie działań edukacyjnych do szczególnych cech jednostek, takich jak:

• Moment w cyklu życia
• Miejsce zamieszkania
• Sytuacja ekonomiczna
• Zindywidualizowane potrzeby ¹⁹

Szczególną uwagę poświęca się seniorom, którzy często prezentują specyficzne podejście do finansów i pracowników instytucji finansowych. Program uwzględnia:

• Obiektywny przekaz wiedzy
• Podkreślenie dobrowolności wyboru usług finansowych
• Wsparcie w przełamywaniu obaw przed nowoczesnymi technologiami ¹⁹

Edukacja finansowa realizowana jest poprzez trzy główne kanały:

1. Edukację formalną
2. Edukację pozaformalną
3. Edukację nieformalną (przez praktykę) ¹⁹

W przypadku osób zagrożonych wykluczeniem finansowym, które mogą nie zdawać sobie sprawy z problemu, programy edukacyjne realizowane są we współpracy z:

• Urzędami pracy
• Ośrodkami pomocy społecznej
• Organizacjami pozarządowymi ¹⁹

Proces edukacji finansowej przebiega w trzech fazach:

1. Przyswojenie podstawowej wiedzy o produktach i usługach finansowych
2. Zdobycie umiejętności praktycznego wykorzystania wiedzy
3. Kształtowanie odpowiedzialności finansowej ¹⁹

Edukacja finansowa w Polsce: Wnioski

Polski system edukacji finansowej przechodzi znaczącą transformację, łącząc wysiłki instytucji państwowych, sektora prywatnego oraz organizacji pozarządowych. Krajowa Strategia Edukacji Finansowej na lata 2024-2030 stworzyła solidne podstawy dla systematycznego rozwoju kompetencji finansowych społeczeństwa. Programy realizowane przez NBP, KNF oraz partnerów prywatnych przynoszą wymierne efekty, szczególnie w obszarze cyberbezpieczeństwa i podstawowej wiedzy ekonomicznej.

Przyszłość edukacji finansowej w Polsce zależy od skutecznej realizacji przyjętych strategii oraz stałego dostosowywania programów do zmieniających się potrzeb różnych grup społecznych. Szczególnie istotne pozostaje wspieranie młodzieży i seniorów w nabywaniu praktycznych umiejętności finansowych oraz przeciwdziałanie wykluczeniu cyfrowemu. Systematyczna edukacja finansowa stanowi klucz do budowania społeczeństwa świadomego ekonomicznie, zdolnego do podejmowania odpowiedzialnych decyzji finansowych.

Edukacja finansowa w Polsce: FAQ

Dlaczego edukacja finansowa jest ważna?

Edukacja finansowa pozwala na lepsze zarządzanie budżetem domowym, unikanie zadłużenia oraz podejmowanie świadomych decyzji finansowych. Dzięki niej ludzie mogą skuteczniej planować przyszłość finansową, oszczędzać i chronić się przed ryzykiem ekonomicznym.

Jak wygląda poziom wiedzy finansowej w Polsce?

Zaledwie 42% dorosłych Polaków posiada podstawową wiedzę finansową, co plasuje Polskę poniżej średniej europejskiej. Ten niski poziom wiedzy wpływa na problemy z zarządzaniem finansami i decyzjami ekonomicznymi.

Jakie są główne problemy z edukacją finansową w Polsce?

Do głównych problemów należy brak obowiązkowych zajęć w szkołach oraz niski poziom świadomości finansowej wśród dorosłych. Wiele osób nie posiada podstawowej wiedzy o budżetowaniu, oszczędzaniu czy korzystaniu z produktów finansowych.

Kto powinien korzystać z edukacji finansowej?

Edukacja finansowa jest potrzebna każdemu, bez względu na wiek, status zawodowy czy dochody. Pomaga ona każdej osobie w świadomym zarządzaniu finansami, ochronie przed zadłużeniem i planowaniu przyszłości.

Jakie programy edukacji finansowej są dostępne dla dzieci?

W Polsce istnieje kilka inicjatyw skierowanych do dzieci, takich jak programy w szkołach podstawowych, które uczą podstaw zarządzania finansami. Programy te wprowadzają dzieci w tematykę budżetowania, oszczędzania oraz odpowiedzialnego korzystania z usług finansowych.

Czy dorosły może zdobywać wiedzę finansową w Polsce?

Tak, w Polsce dostępne są programy edukacyjne dla dorosłych organizowane przez sektor publiczny oraz prywatny. Mogą one obejmować kursy, warsztaty oraz poradniki dotyczące budżetowania, inwestowania i innych zagadnień finansowych.

Jakie są najczęstsze błędy Polaków w zarządzaniu finansami?

Najczęściej popełniane błędy to brak oszczędzania, nieumiejętne zarządzanie zadłużeniem, brak długoterminowego planowania oraz niewystarczająca wiedza na temat produktów finansowych, takich jak kredyty i ubezpieczenia.

Dlaczego edukacja finansowa jest kluczowa w nowoczesnej gospodarce?

Edukacja finansowa wspiera rozwój kompetencji potrzebnych do świadomego korzystania z usług finansowych i ochrony przed ryzykiem ekonomicznym. W nowoczesnej gospodarce, gdzie usługi finansowe są coraz bardziej złożone, wiedza finansowa jest niezbędna do podejmowania racjonalnych decyzji.

Jakie są najważniejsze elementy edukacji finansowej?

Do kluczowych elementów edukacji finansowej należą budżetowanie, oszczędzanie, zarządzanie zadłużeniem, cyberbezpieczeństwo oraz wiedza o produktach finansowych, takich jak kredyty, lokaty czy inwestycje. Te elementy pomagają w budowaniu stabilności finansowej.

Czy edukacja finansowa może zapobiec wykluczeniu finansowemu?

Tak, właściwa edukacja finansowa pomaga unikać problemów finansowych oraz skuteczniej korzystać z dostępnych usług. Dzięki niej osoby zagrożone wykluczeniem finansowym mogą zdobyć wiedzę potrzebną do pełnego uczestnictwa w życiu gospodarczym.

Zachęcamy do dyskusji – zostaw komentarz pod wpisem i śledź nas na Facebooku: Edukacja Finansowa. Sprawdź również powiązany artykuł o edukacji finansowej w szkołach podstawowych: Edukacja finansowa w szkole podstawowej.

Źródła:

[1] – https://mycompanypolska.pl/artykul/edukacja-finansowa-strategia-odpornosci-dla-zmieniajacego-sie-swiata/13969
[2] – https://www.wib.org.pl/polacy-w-swiecie-finansow-jak-oceniamy-poziom-swojej-wiedzy-finansowej/
[3] – https://bibliotekanauki.pl/articles/20679087.pdf
[4] – https://ree2024.pl/aktualnosci/rzad-przyjal-krajowa-strategie-edukacji-finansowej/
[5] – https://www.oecd-ilibrary.org/krajowa-strategia-edukacji-finansowej-dla-polski_8ce6dea5-pl.pdf?itemId=%2Fcontent%2Fpublication%2F8ce6dea5-pl&mimeType=pdf
[6] – https://www.gov.pl/attachment/2462d07e-845c-4b6c-a5ff-bca8c1322f44
[7] – https://www.senat.gov.pl/gfx/senat/userfiles/_public/k11/komisje/2024-3/kbfp/materialy/prezentacja_krajowa_strategia_edukacji_finansowej.pdf
[8] – https://granty.pl/499939/
[9] – http://www.bibliotekacyfrowa.pl/Content/38953
[10] – https://www.obserwatorfinansowy.pl/bez-kategorii/rotator/edukacja-finansowa-jest-skuteczna-i-efektywna/
[11] – https://bde.wib.org.pl/
[12] – https://bakcyl.wib.org.pl/
[13] – https://edukacja-finansowa.org/rezultaty-dzialan-pref/
[14] – https://www.ppp.gov.pl/szkolenia-i-warsztaty/
[15] – https://www.gov.pl/web/finanse/finansoaktywni-program-edukacyjny-dla-mlodziezy
[16] – https://ko.poznan.pl/inne/programy_edukacyjne_inne/2024/09/zajecia-z-zakresu-edukacji-finansowej/
[17] – https://www.skef.pl/senior-na-plus-2/
[18] – https://case-research.eu/pl/project/senior-sie-liczy-wsparcie-edukacji-finansowej-mieszkanek-i-mieszkancow-warszawy-w-wieku-60-lat-i-wiecej/
[19] – https://bibliotekanauki.pl/chapters/21956305.pdf